«Πρέπει να επιμείνω ή να υποχωρήσω;»
«Μήπως είμαι πολύ αυστηρός;»
«Γιατί ενώ του εξηγώ, συνεχίζει να αντιδρά;»
Τα ερωτήματα αυτά είναι πολύ συνηθισμένα στην καθημερινότητα των γονέων. Η ανατροφή ενός παιδιού απαιτεί συνεχείς μικρές αποφάσεις και η ισορροπία ανάμεσα στην κατανόηση και στα όρια δεν είναι πάντοτε εύκολη.
Σήμερα γνωρίζουμε πόσο σημαντικό είναι να ακούμε το παιδί, να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά του και να σεβόμαστε τις ανάγκες του.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι καταργούμε τα όρια.
Τα παιδιά χρειάζονται ταυτόχρονα φροντίδα και καθοδήγηση. Χρειάζονται χώρο για να εκφράζονται, αλλά και ένα σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αισθάνονται ασφαλή και σταδιακά να μαθαίνουν να διαχειρίζονται τη συμπεριφορά τους.
Γιατί τα παιδιά χρειάζονται όρια;
Τα όρια βοηθούν το παιδί να κατανοήσει τι επιτρέπεται, τι δεν επιτρέπεται και τι περιμένουν οι άλλοι από εκείνο.
Στην πραγματικότητα, ένα σταθερό και προβλέψιμο περιβάλλον μπορεί να προσφέρει ασφάλεια. Όταν οι βασικοί κανόνες αλλάζουν συνεχώς ανάλογα με τη διάθεση ή την περίσταση, είναι δυσκολότερο για ένα μικρό παιδί να καταλάβει τι αναμένεται από αυτό.
Καθώς μεγαλώνει, μέσα από τα όρια και την καθημερινή καθοδήγηση μπορεί σταδιακά να μάθει να περιμένει, να διαχειρίζεται τη ματαίωση, να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες των άλλων και να αναλαμβάνει ευθύνες ανάλογες με την ηλικία του.
Στόχος δεν είναι η υπακοή «με κάθε κόστος».
Στόχος είναι να βοηθήσουμε το παιδί να αποκτήσει σταδιακά τις δεξιότητες που θα του επιτρέψουν κάποτε να ρυθμίζει μόνο του τη συμπεριφορά του.
Κατανοώ το συναίσθημα χωρίς να καταργώ το όριο
Ένα από τα δυσκολότερα σημεία για τους γονείς είναι να βλέπουν το παιδί τους θυμωμένο, απογοητευμένο ή στενοχωρημένο επειδή άκουσε ένα «όχι».
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η αναγνώριση ενός συναισθήματος δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με κάθε συμπεριφορά.
Μπορούμε, για παράδειγμα, να αναγνωρίσουμε ότι ένα παιδί είναι θυμωμένο επειδή πρέπει να σταματήσει το παιχνίδι του, χωρίς να αλλάξουμε απαραίτητα την απόφαση ότι ήρθε η ώρα για ύπνο.
Μπορούμε να δεχτούμε τον θυμό του χωρίς να δεχτούμε να χτυπά.
Μπορούμε να καταλάβουμε την απογοήτευσή του χωρίς να ικανοποιήσουμε κάθε απαίτησή του.
Έτσι, το παιδί παίρνει δύο σημαντικά μηνύματα ταυτόχρονα:
«Αυτό που αισθάνεσαι έχει σημασία» και
«υπάρχουν όρια στη συμπεριφορά».
Τα όρια δεν χρειάζεται να είναι σκληρά για να είναι σταθερά
Σταθερότητα δεν σημαίνει αυστηρότητα.
Δεν χρειάζεται φωνή, απειλή ή τιμωρία για να γίνει ένα όριο σαφές. Συχνά μια σύντομη και ήρεμη φράση είναι αποτελεσματικότερη από μια μακρά εξήγηση την ώρα που το παιδί βρίσκεται ήδη σε ένταση.
Τα όρια λειτουργούν καλύτερα όταν είναι λίγα, κατανοητά, κατάλληλα για την ηλικία και εφαρμόζονται με σχετική συνέπεια.
Και «συνέπεια» δεν σημαίνει ότι ο γονέας δεν θα αλλάξει ποτέ γνώμη. Υπάρχουν στιγμές που μια εξαίρεση είναι λογική ή που ένας κανόνας χρειάζεται να αλλάξει καθώς μεγαλώνει το παιδί.
Σημαίνει κυρίως ότι το παιδί μπορεί να κατανοήσει το βασικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η οικογένεια.
Όταν το παιδί δοκιμάζει τα όρια
Τα παιδιά δοκιμάζουν τα όρια. Αυτό είναι αναμενόμενο.
Ένα μικρό παιδί μπορεί να επαναλάβει πολλές φορές μια συμπεριφορά παρότι του έχουμε ήδη πει «όχι». Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μας αγνοεί ή ότι «μας χειρίζεται».
Η ικανότητα να ελέγχει μια παρόρμηση, να περιμένει ή να διαχειρίζεται ένα έντονο συναίσθημα αναπτύσσεται σταδιακά.
Γι’ αυτό και πολλές φορές ο γονέας χρειάζεται να επαναλάβει το ίδιο μήνυμα ξανά και ξανά.
Το παιδί δεν μαθαίνει ένα όριο επειδή το άκουσε μία φορά. Το μαθαίνει μέσα από την επανάληψη, την εμπειρία και τη σταθερή αντίδραση των ενηλίκων γύρω του.
Και όταν έρθει το ξέσπασμα;
Τα έντονα ξεσπάσματα, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά, αποτελούν συχνά μέρος της ανάπτυξης.
Την ώρα μιας μεγάλης έκρηξης θυμού, ένα παιδί συνήθως δεν είναι σε θέση να ακούσει μεγάλες εξηγήσεις ή να κάνει μια ψύχραιμη συζήτηση.
Προτεραιότητα είναι να παραμείνει ασφαλές το ίδιο και οι γύρω του και ο ενήλικας, όσο μπορεί, να διατηρήσει μια ήρεμη παρουσία.
Η συζήτηση μπορεί να γίνει αργότερα, όταν η ένταση έχει υποχωρήσει.
Μερικές φορές η καλύτερη καθοδήγηση εκείνη τη στιγμή δεν είναι περισσότερα λόγια, αλλά λιγότερα λόγια και περισσότερη σταθερότητα.
Οι συνέπειες έχουν μεγαλύτερη αξία όταν έχουν νόημα
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, οι συνέπειες μιας συμπεριφοράς μπορούν να αποτελέσουν μέρος της μάθησης.
Είναι συνήθως πιο χρήσιμο να έχουν μια λογική σχέση με αυτό που συνέβη, παρά να επιβάλλονται άσχετες ή υπερβολικές τιμωρίες.
Αν, για παράδειγμα, ένα παιχνίδι χρησιμοποιείται με τρόπο που μπορεί να προκαλέσει τραυματισμό, μπορεί να απομακρυνθεί προσωρινά. Αν κάτι χύθηκε ή αναστατώθηκε σκόπιμα, το παιδί —ανάλογα με την ηλικία του— μπορεί να συμμετέχει στην τακτοποίησή του.
Ο στόχος δεν είναι να «πληρώσει» για το λάθος.
Είναι να αρχίσει να κατανοεί ότι οι επιλογές μας έχουν συνέπειες και ότι μπορούμε να διορθώνουμε, όσο γίνεται, αυτό που κάναμε.
Δεν χρειάζεται να κερδίζουμε κάθε σύγκρουση
Δεν έχουν όλα την ίδια σημασία.
Η ασφάλεια, ο σεβασμός προς τους άλλους και ορισμένοι βασικοί κανόνες της οικογένειας χρειάζονται σαφή όρια. Σε άλλα θέματα, όμως, μπορούμε να προσφέρουμε επιλογές και μεγαλύτερη αυτονομία.
Ένα μικρό παιδί μπορεί να μην αποφασίζει αν θα καθίσει στο παιδικό κάθισμα του αυτοκινήτου, μπορεί όμως να επιλέξει ποιο παιχνίδι θα πάρει μαζί του.
Ένα μεγαλύτερο παιδί μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στη διαμόρφωση κανόνων που αφορούν την καθημερινότητά του.
Καθώς μεγαλώνει, η γονεϊκή καθοδήγηση χρειάζεται να εξελίσσεται:
λιγότερος άμεσος έλεγχος και περισσότερη σταδιακή ανάληψη ευθύνης.
Τι γίνεται όταν οι γονείς δεν συμφωνούν;
Είναι φυσιολογικό δύο γονείς να μην έχουν πάντα την ίδια άποψη για τα όρια.
Ο ένας μπορεί να είναι περισσότερο ελαστικός και ο άλλος περισσότερο αυστηρός. Δεν χρειάζεται να αντιδρούν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο σε κάθε κατάσταση.
Βοηθά, όμως, να συμφωνούν σε ορισμένους βασικούς κανόνες και, κυρίως, να αποφεύγουν να ακυρώνουν συστηματικά ο ένας τον άλλον μπροστά στο παιδί.
Η συνέπεια δεν απαιτεί δύο πανομοιότυπους γονείς. Απαιτεί ένα βασικό πλαίσιο που το παιδί μπορεί να κατανοήσει.
Και οι γονείς κάνουν λάθη
Υπάρχουν ημέρες που ο γονέας θα φωνάξει περισσότερο από όσο θα ήθελε. Θα υποχωρήσει ενώ είχε αποφασίσει να επιμείνει. Θα αντιδράσει κουρασμένος ή θα χειριστεί μια κατάσταση με τρόπο που αργότερα θα ήθελε να είχε αποφύγει.
Αυτό δεν ακυρώνει τη σχέση.
Αντίθετα, η στιγμή μετά από μια σύγκρουση μπορεί να γίνει και αυτή μέρος της ανατροφής. Ένας γονέας μπορεί να αναγνωρίσει ότι αντέδρασε άσχημα, να ζητήσει συγγνώμη όταν χρειάζεται και να επαναφέρει το όριο με πιο ήρεμο τρόπο.
Έτσι το παιδί μαθαίνει κάτι εξίσου σημαντικό: οι σχέσεις μπορούν να αντέχουν τα λάθη και να αποκαθίστανται.
Πότε οι δυσκολίες χρειάζονται περισσότερη υποστήριξη;
Κάθε οικογένεια περνά περιόδους με περισσότερες συγκρούσεις και κάθε παιδί μπορεί κατά διαστήματα να παρουσιάζει δύσκολες συμπεριφορές.
Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες αξίζει να συζητήσουμε περισσότερο μια συμπεριφορά: όταν είναι πολύ έντονη ή επίμονη για την ηλικία του παιδιού, όταν επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα στο σπίτι ή στο σχολείο, όταν υπάρχει έντονη επιθετικότητα ή όταν οι γονείς αισθάνονται ότι έχουν εξαντλήσει τους τρόπους διαχείρισης που γνωρίζουν.
Το να ζητήσει μια οικογένεια βοήθεια δεν αποτελεί αποτυχία της γονεϊκότητας. Μπορεί να είναι ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσει τι συμβαίνει και τι χρειάζεται το συγκεκριμένο παιδί.
Ο παιδίατρος ως συνομιλητής της οικογένειας
Η παιδιατρική παρακολούθηση δεν αφορά μόνο το βάρος, το ύψος, τις λοιμώξεις και τα εμβόλια.
Η συμπεριφορά, ο ύπνος, η ανάπτυξη, οι σχέσεις και η προσαρμογή του παιδιού αποτελούν επίσης μέρος της συνολικής του υγείας.
Ο παιδίατρος, γνωρίζοντας την αναπτυξιακή πορεία του παιδιού, μπορεί να βοηθήσει τους γονείς να κατανοήσουν ποιες συμπεριφορές είναι αναμενόμενες για την ηλικία, να συζητήσει πρακτικούς τρόπους διαχείρισης και να αναγνωρίσει πότε χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση ή υποστήριξη από ειδικό.
Φροντίδα και όρια δεν είναι αντίθετες έννοιες
Η ανατροφή δεν απαιτεί να επιλέξουμε ανάμεσα στην τρυφερότητα και στη σταθερότητα.
Ένα παιδί μπορεί να ακούσει «όχι» και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι το αγαπούν. Μπορεί να θυμώσει με έναν κανόνα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο κανόνας είναι λανθασμένος. Και μπορεί να μάθει ότι όλα τα συναισθήματα είναι αποδεκτά, χωρίς να είναι αποδεκτές όλες οι συμπεριφορές.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειοι ούτε να χειρίζονται κάθε δύσκολη στιγμή με τον ιδανικό τρόπο.
Χρειάζεται, όσο μπορούν, να προσφέρουν στο παιδί κάτι πολύ πιο ουσιαστικό:
σταθερότητα χωρίς σκληρότητα, κατανόηση χωρίς απουσία ορίων και αγάπη που δεν εξαρτάται από το αν το παιδί συμπεριφέρθηκε «σωστά».
Γιατί τελικά τα όρια δεν υπάρχουν για να ελέγξουν το παιδί. Υπάρχουν για να του προσφέρουν ασφάλεια, καθοδήγηση και χώρο για να μεγαλώσει.