«Μόλις έγινε καλά και ξαναρρώστησε.»
«Είναι φυσιολογικό να έχει συνέχεια συνάχι και βήχα;»
«Μήπως έχει πεσμένο ανοσοποιητικό;»
«Χρειάζεται βιταμίνες ή εξετάσεις;»
Είναι ερωτήσεις που ακούμε πολύ συχνά στο παιδιατρικό ιατρείο, ιδιαίτερα από γονείς μικρών παιδιών που ξεκινούν για πρώτη φορά παιδικό σταθμό ή νηπιαγωγείο.
Υπάρχουν περίοδοι, κυρίως το φθινόπωρο και τον χειμώνα, κατά τις οποίες ένα παιδί μπορεί πραγματικά να φαίνεται ότι είναι σχεδόν συνέχεια άρρωστο.
Τις περισσότερες φορές, όμως, αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει πρόβλημα με το ανοσοποιητικό του σύστημα.
Πόσες ιώσεις θεωρούνται φυσιολογικές;
Τα μικρά παιδιά εμφανίζουν πολύ περισσότερες λοιμώξεις του αναπνευστικού από τους περισσότερους ενήλικες.
Ένα υγιές παιδί μπορεί να παρουσιάσει 6–8 ή και περισσότερες ιώσεις μέσα σε έναν χρόνο, ενώ στα πρώτα χρόνια της ζωής και ιδιαίτερα σε παιδιά που πηγαίνουν παιδικό σταθμό ο αριθμός μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερος.
Αυτό σημαίνει ότι κατά τους χειμερινούς μήνες μια ίωση μπορεί να διαδέχεται την προηγούμενη με πολύ μικρό μεσοδιάστημα.
Και εδώ βρίσκεται συχνά η εξήγηση για την αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνει ποτέ να γίνει καλά».
Ένα απλό κρυολόγημα μπορεί να αφήσει ρινική καταρροή για περίπου δύο με τρεις εβδομάδες. Εάν στο μεταξύ το παιδί κολλήσει έναν διαφορετικό ιό, τα συμπτώματα επικαλύπτονται και στους γονείς φαίνεται σαν μία ατελείωτη αρρώστια.
Γιατί συμβαίνει περισσότερο στον παιδικό σταθμό;
Η πρώτη χρονιά στον παιδικό σταθμό αποτελεί συχνά μια περίοδο με πολλές λοιμώξεις.
Ο λόγος είναι απλός: πολλά μικρά παιδιά βρίσκονται για αρκετές ώρες μαζί, παίζουν κοντά το ένα στο άλλο, αγγίζουν κοινά αντικείμενα και φυσικά δεν μπορούν ακόμη να εφαρμόζουν με συνέπεια τους κανόνες υγιεινής.
Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί ιοί που μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα από το αναπνευστικό. Έτσι, το γεγονός ότι ένα παιδί πέρασε ένα κρυολόγημα δεν το προστατεύει από τον επόμενο διαφορετικό ιό που θα συναντήσει.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής επισημαίνει ότι τα παιδιά μπορεί να εμφανίζουν ιδιαίτερα πολλές λοιμώξεις κατά τον πρώτο χρόνο ομαδικής φροντίδας, ενώ στη συνέχεια ο αριθμός των αναπνευστικών λοιμώξεων συνήθως αρχίζει να μειώνεται.
Μήπως το παιδί έχει «χαμηλό ανοσοποιητικό»;
Συνήθως όχι.
Η συχνότητα των λοιμώξεων από μόνη της δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι ένα παιδί έχει διαταραχή του ανοσοποιητικού συστήματος.
Ένα ιδιαίτερα καθησυχαστικό στοιχείο είναι πώς είναι το παιδί ανάμεσα στις λοιμώξεις.
Εάν αναπτύσσεται φυσιολογικά, παίρνει βάρος, έχει ενέργεια, παίζει, τρώει και επανέρχεται στη συνηθισμένη του κατάσταση μετά από κάθε επεισόδιο, οι επαναλαμβανόμενες απλές ιώσεις είναι πολύ συχνότερα μέρος της φυσιολογικής παιδικής ηλικίας παρά ένδειξη ανοσοανεπάρκειας.
Πότε οι συχνές λοιμώξεις χρειάζονται μεγαλύτερη διερεύνηση;
Δεν μας ενδιαφέρει μόνο πόσο συχνά αρρωσταίνει ένα παιδί. Μας ενδιαφέρει κυρίως τι είδους λοιμώξεις παρουσιάζει, πόσο σοβαρές είναι και πώς αναρρώνει από αυτές.
Ο παιδίατρος μπορεί να κρίνει ότι χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση όταν, για παράδειγμα, υπάρχουν ασυνήθιστα σοβαρές ή επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις, λοιμώξεις σε ασυνήθιστα σημεία ή από ασυνήθιστους μικροοργανισμούς, επανειλημμένες πνευμονίες, ανάγκη για συχνές νοσηλείες ή ενδοφλέβια αντιβιοτικά, επίμονες μυκητιάσεις ή όταν συνυπάρχει
ανεπαρκής πρόσληψη βάρους ή διαταραχή της ανάπτυξης.
Σημασία έχει επίσης το οικογενειακό ιστορικό.
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο παιδίατρος θα αξιολογήσει συνολικά την εικόνα και θα αποφασίσει εάν χρειάζονται εργαστηριακές εξετάσεις ή εκτίμηση από ειδικό.
Δεν χρειάζεται κάθε παιδί που κάνει πολλές ιώσεις έναν γενικό «έλεγχο ανοσοποιητικού».
Φταίει το κρύο επειδή βγήκε χωρίς μπουφάν;
Όχι με τον τρόπο που συνήθως το εννοούμε.
Το κρυολόγημα προκαλείται από ιούς, όχι επειδή το παιδί βγήκε έξω με μη επαρκώς στεγνωμένα μαλλιά, έβγαλε τις κάλτσες του ή δεν φόρεσε αρκετά βαρύ μπουφάν.
Τον χειμώνα, όμως, πολλές αναπνευστικές λοιμώξεις είναι συχνότερες. Μεταξύ άλλων, περνάμε περισσότερο χρόνο σε κλειστούς χώρους και ερχόμαστε σε στενότερη επαφή με άλλους ανθρώπους, γεγονός που διευκολύνει τη μετάδοση.
Επομένως, δεν χρειάζεται να φοβόμαστε το παιχνίδι σε εξωτερικούς χώρους επειδή «θα κρυώσει».
Χρειάζεται βιταμίνες για να «δυναμώσει»;
Η επιθυμία των γονέων να κάνουν κάτι που θα ενισχύσει την άμυνα του παιδιού είναι απολύτως κατανοητή.
Δεν υπάρχει όμως κάποιο γενικό «ενισχυτικό του ανοσοποιητικού» που να εμποδίζει ένα κατά τα άλλα υγιές παιδί να κολλά τις συνηθισμένες ιώσεις της παιδικής ηλικίας.
Τα συμπληρώματα βιταμινών δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αδιακρίτως ως θεραπεία για τις συχνές ιώσεις. Υπάρχουν βέβαια περιπτώσεις στις οποίες ένα συγκεκριμένο συμπλήρωμα είναι απαραίτητο λόγω ηλικίας, διατροφής, τεκμηριωμένης ανεπάρκειας ή συγκεκριμένου προβλήματος υγείας, αλλά αυτό είναι διαφορετικό από τη γενική ιδέα ότι «δυναμώνουμε το ανοσοποιητικό».
Για ένα υγιές παιδί, μεγαλύτερη σημασία έχουν μια ισορροπημένη διατροφή, ο επαρκής ύπνος, η ορθή σωματική δραστηριότητα, τα εμβόλια που αντιστοιχούν στην ηλικία του και ένα περιβάλλον χωρίς έκθεση σε καπνό.
Μπορούμε να προλάβουμε όλες τις ιώσεις;
Όχι πάντα.
Μπορούμε όμως να μειώσουμε τη μετάδοση αρκετών λοιμώξεων με απλά μέτρα: καλό πλύσιμο των χεριών, κάλυψη του βήχα και του φτερνίσματος, καλό αερισμό των εσωτερικών χώρων και παραμονή στο σπίτι όταν το παιδί είναι πραγματικά άρρωστο.
Η αποφυγή καπνού στο περιβάλλον του παιδιού είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντική για την υγεία του αναπνευστικού.
Και φυσικά, ο εμβολιασμός σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα προστατεύει από συγκεκριμένες λοιμώξεις και, κυρίως, από σοβαρές μορφές ορισμένων νοσημάτων.
Πότε μπορεί να επιστρέψει στον παιδικό σταθμό ή στο σχολείο;
Δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί κάθε ίχνος βήχα ή συναχιού για να επιστρέψει ένα παιδί στις δραστηριότητές του.
Για τις συνήθεις λοιμώξεις του αναπνευστικού, ένα πρακτικό κριτήριο είναι να έχει περάσει τουλάχιστον ένα 24ωρο χωρίς πυρετό, χωρίς την χρήση αντιπυρετικών και τα συμπτώματά του συνολικά να βελτιώνονται. Θα πρέπει επίσης να αισθάνεται αρκετά καλά ώστε να μπορεί να συμμετέχει στις δραστηριότητες της ημέρας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεταδοτικότητα έχει μηδενιστεί. Για τις επόμενες ημέρες χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην υγιεινή, στον αερισμό και στην επαφή με ευάλωτα άτομα.
Ορισμένα νοσήματα, βέβαια, έχουν ειδικούς κανόνες επιστροφής, οπότε οι γενικές αυτές οδηγίες δεν αντικαθιστούν τις οδηγίες του παιδιάτρου για μια συγκεκριμένη διάγνωση.
Και ο βήχας που δεν λέει να φύγει;
Αυτό είναι επίσης πολύ συνηθισμένο.
Μετά από μια ίωση, ο βήχας μπορεί να επιμένει για αρκετές ημέρες και σε ένα απλό κρυολόγημα μπορεί να φτάσει ακόμη και τις 2–3 εβδομάδες.
Ένας επίμονος βήχας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το παιδί χρειάζεται αντιβίωση.
Χρειάζεται όμως επανεκτίμηση όταν ο βήχας παρατείνεται περισσότερο από το αναμενόμενο, επιδεινώνεται αντί να βελτιώνεται ή συνοδεύεται από δυσκολία στην αναπνοή, συριγμό, νέο πυρετό ή επιβάρυνση της γενικής κατάστασης.
Πότε πρέπει να επικοινωνήσω με τον παιδίατρο;
Πέρα από τη διάρκεια της ίωσης, αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι
η γενική εικόνα του παιδιού.
Χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση όταν υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή, έντονη υπνηλία ή δυσκολία στην αφύπνιση, σημεία αφυδάτωσης, σημαντική επιδείνωση της γενικής κατάστασης ή οποιοδήποτε άλλο σύμπτωμα προκαλεί έντονη ανησυχία στους γονείς.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο πυρετός στα πολύ μικρά βρέφη. Επίσης, ο πυρετός που επιμένει, επανεμφανίζεται μετά από βελτίωση ή συνοδεύεται από νέα συμπτώματα αποτελεί λόγο επικοινωνίας με τον παιδίατρο.
Τα αντιβιοτικά δεν θεραπεύουν τις ιώσεις
Τα αντιβιοτικά δρουν εναντίον βακτηρίων, όχι εναντίον ιών.
Επομένως, δεν θεραπεύουν το κοινό κρυολόγημα και η προληπτική χορήγησή τους σε μια απλή ίωση δεν εμποδίζει συνήθως την εμφάνιση μιας μεταγενέστερης βακτηριακής λοίμωξης. Αντίθετα, η άσκοπη χρήση μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες και συμβάλλει στην ανάπτυξη μικροβιακής αντοχής.
Όταν όμως ο παιδίατρος διαγνώσει βακτηριακή λοίμωξη για την οποία υπάρχει ένδειξη αντιβιοτικού, τότε η κατάλληλη θεραπεία είναι σημαντική.
«Πότε επιτέλους θα σταματήσει να αρρωσταίνει;»
Για τους γονείς ενός παιδιού που περνά τη μία ίωση μετά την άλλη, ένας χειμώνας μπορεί πραγματικά να μοιάζει ατελείωτος.
Στα περισσότερα υγιή παιδιά, όμως, η κατάσταση βελτιώνεται σταδιακά καθώς μεγαλώνουν. Η συχνότητα των λοιμώξεων συνήθως μειώνεται και οι περίοδοι κατά τις οποίες το παιδί είναι εντελώς καλά γίνονται μεγαλύτερες. Η AAP αναφέρει ότι ήδη από το δεύτερο έτος παρακολούθησης παιδικού σταθμού οι αναπνευστικές λοιμώξεις τείνουν να μειώνονται.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να «ενισχύσουμε» τεχνητά ένα φυσιολογικό ανοσοποιητικό σύστημα ούτε να κάνουμε εξετάσεις μετά από κάθε διαδοχική ίωση.
Χρειάζεται να κοιτάμε ολόκληρο το παιδί και όχι μόνο τον αριθμό των λοιμώξεων: πώς αναπτύσσεται, πόσο σοβαρά νοσεί, πόσο καλά αναρρώνει και πώς είναι στα μεσοδιαστήματα.
Ένα παιδί που αρρωσταίνει συχνά αλλά ανάμεσα στις ιώσεις μεγαλώνει, παίζει, τρώει και επιστρέφει στην καθημερινή του ρουτίνα, είναι μια πολύ διαφορετική εικόνα από ένα παιδί που δεν αναρρώνει ποτέ πραγματικά.
Και αυτή η διάκριση είναι πολύ πιο σημαντική από το να μετράμε απλώς πόσες «ιώσεις» έκανε μέσα στον χειμώνα.