«Πότε πρέπει να πει τις πρώτες του λέξεις;»
«Το παιδί της φίλης μου περπάτησε νωρίτερα. Πρέπει να ανησυχώ;»
«Καταλαβαίνει όσα του λέω, αλλά δεν μιλά πολύ. Είναι φυσιολογικό;»
Η ανάπτυξη ενός παιδιού είναι μια συναρπαστική διαδικασία — αλλά συχνά αποτελεί και πηγή ανησυχίας για τους γονείς.
Από το πρώτο χαμόγελο και το μπαμπάλισμα μέχρι τα πρώτα βήματα, τις λέξεις και το συμβολικό παιχνίδι, κάθε νέα δεξιότητα αποτελεί μέρος μιας πολύπλοκης αναπτυξιακής πορείας.
Τα παιδιά όμως δεν αναπτύσσονται όλα με τον ίδιο ακριβώς ρυθμό.
Γι’ αυτό τα αναπτυξιακά ορόσημα είναι πολύτιμα ως σημεία αναφοράς, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν ένα αυστηρό «χρονοδιάγραμμα» που πρέπει να ακολουθήσει κάθε παιδί.
Τι είναι τα αναπτυξιακά ορόσημα;
Αναπτυξιακά ορόσημα ονομάζουμε δεξιότητες και συμπεριφορές που εμφανίζονται συνήθως σε συγκεκριμένες περιόδους της παιδικής ηλικίας.
Δεν αφορούν μόνο την ομιλία ή το περπάτημα. Παρακολουθούμε την ανάπτυξη σε διαφορετικούς τομείς:
- κίνηση και κινητικές δεξιότητες
- γλώσσα και επικοινωνία
- σκέψη, μάθηση και επίλυση προβλημάτων
- κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη
- παιχνίδι και αλληλεπίδραση με τους άλλους
Το CDC ορίζει τα ορόσημα ως δεξιότητες που τα περισσότερα παιδιά —περίπου 75% ή περισσότερο— μπορούν να κάνουν μέχρι μια συγκεκριμένη ηλικία. Οι λίστες οροσήμων βοηθούν στην παρακολούθηση της ανάπτυξης, αλλά δεν αντικαθιστούν την αναπτυξιακή αξιολόγηση με έγκυρα εργαλεία όταν υπάρχει ανησυχία.
Γύρω στους 12 μήνες
Μέχρι τα πρώτα γενέθλια έχουν ήδη συμβεί εντυπωσιακές αλλαγές.
Τα περισσότερα μωρά αρχίζουν να συμμετέχουν σε απλά κοινωνικά παιχνίδια, όπως το «κου-κου-τσα», χρησιμοποιούν χειρονομίες όπως το «γεια», καταλαβαίνουν ένα απλό «όχι» και αποκαλούν έναν γονέα «μαμά», «μπαμπά» ή με κάποιο άλλο ιδιαίτερο όνομα.
Παράλληλα, αναζητούν ένα αντικείμενο που είδαν να κρύβεται, πιάνουν μικρά αντικείμενα ανάμεσα στον αντίχειρα και στον δείκτη, σηκώνονται όρθια κρατώντας κάπου και πολλά αρχίζουν να μετακινούνται πιασμένα από τα έπιπλα. CDC
Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία δεν είναι μόνο πόσες λέξεις λέει το παιδί, αλλά ο συνολικός τρόπος με τον οποίο επικοινωνεί: αν έχει βλεμματική επαφή, αν χρησιμοποιεί ήχους και χειρονομίες, αν μοιράζεται την προσοχή του με τον γονέα και αν ενδιαφέρεται και να αλληλεπιδρά.
Γύρω στους 18 μήνες
Στους 18 μήνες η επικοινωνία γίνεται πιο σύνθετη.
Τα περισσότερα παιδιά δείχνουν κάτι ενδιαφέρον για να το μοιραστούν με τον γονέα, κοιτάζουν μαζί του μερικές σελίδες ενός βιβλίου και απομακρύνονται για να εξερευνήσουν, ελέγχοντας παράλληλα ότι ο γονέας παραμένει κοντά.
Στον λόγο, προσπαθούν συνήθως να χρησιμοποιήσουν τρεις ή περισσότερες λέξεις εκτός από «μαμά» και «μπαμπά» και μπορούν να ακολουθήσουν μια απλή οδηγία ενός βήματος χωρίς να χρειάζεται ο ενήλικας να τη συνοδεύσει με χειρονομία.
Κινητικά, τα περισσότερα παιδιά περπατούν πλέον χωρίς υποστήριξη, προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν κουτάλι και μπορούν να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν από έναν χαμηλό καναπέ ή καρέκλα χωρίς βοήθεια.
Γύρω στα 2 χρόνια
Στα δεύτερα γενέθλια η γλώσσα και το παιχνίδι κάνουν ένα ακόμη σημαντικό βήμα.
Πολλά παιδιά χρησιμοποιούν πλέον αρκετές δεκάδες λέξεις και αρχίζουν να συνδυάζουν δύο ή περισσότερες λέξεις, όπως «θέλω νερό» ή «μαμά έλα». Αναφέρετε ότι μεταξύ 19 και 24 μηνών τα παιδιά συνήθως χρησιμοποιούν και κατανοούν τουλάχιστον 50 διαφορετικές λέξεις και αρχίζουν να τις συνδυάζουν.
Η άρθρωση δεν χρειάζεται ακόμη να είναι καθαρή. Στα δύο χρόνια είναι απολύτως αναμενόμενο πολλές λέξεις να μην προφέρονται όπως τις προφέρει ένας ενήλικας.
Παράλληλα, το παιδί κατανοεί ολοένα περισσότερα, ακολουθεί απλές οδηγίες και χρησιμοποιεί το παιχνίδι, τις χειρονομίες και τις λέξεις για να επικοινωνήσει τις επιθυμίες και τα ενδιαφέροντά του.
Δεν μετράμε μόνο τις λέξεις
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα για τους γονείς.
Η γλωσσική ανάπτυξη δεν αξιολογείται απλώς μετρώντας πόσες λέξεις λέει ένα παιδί.
Μας ενδιαφέρει επίσης αν κατανοεί τον λόγο, αν ανταποκρίνεται στους ήχους και στο όνομά του, αν χρησιμοποιεί χειρονομίες, αν δείχνει για να ζητήσει αλλά και για να μοιραστεί κάτι ενδιαφέρον, αν αναζητά την επικοινωνία και αν οι δεξιότητές του εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου.
Ένα παιδί που λέει λίγες λέξεις αλλά κατανοεί καλά, χρησιμοποιεί χειρονομίες και προσπαθεί έντονα να επικοινωνήσει παρουσιάζει διαφορετική αναπτυξιακή εικόνα από ένα παιδί που δυσκολεύεται τόσο στην έκφραση όσο και στην κατανόηση ή στην κοινωνική επικοινωνία.
Γι’ αυτό η αξιολόγηση πρέπει πάντοτε να αφορά ολόκληρο το αναπτυξιακό προφίλ του παιδιού.
«Άργησε να μιλήσει και ο μπαμπάς του». Να περιμένουμε;
Υπάρχουν παιδιά που αρχίζουν να μιλούν αργότερα και στη συνέχεια καλύπτουν τη διαφορά. Υπάρχουν όμως και παιδιά στα οποία μια καθυστέρηση της γλώσσας αποτελεί την πρώτη ένδειξη ότι χρειάζονται περισσότερη υποστήριξη.
Μια καθυστέρηση μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικούς παράγοντες, όπως δυσκολία στην ακοή, αναπτυξιακή γλωσσική διαταραχή, ευρύτερη αναπτυξιακή καθυστέρηση ή διαταραχή αυτιστικού φάσματος.
Γι’ αυτό η προσέγγιση «ας περιμένουμε μέχρι τα τρία και θα μιλήσει» δεν είναι πάντα η κατάλληλη.
Όταν υπάρχει πραγματική ανησυχία, η αξιολόγηση δεν βλάπτει ένα παιδί που τελικά αποδεικνύεται ότι αναπτύσσεται φυσιολογικά. Αντίθετα, μπορεί να βοηθήσει σημαντικά ένα παιδί που πράγματι χρειάζεται παρέμβαση.
Πότε αξίζει να μιλήσουμε με τον παιδίατρο;
Δεν χρειάζεται οι γονείς να προσπαθούν μόνοι τους να αποφασίσουν αν μια συμπεριφορά αποτελεί «κόκκινη σημαία».
Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες καταστάσεις στις οποίες δεν θα πρέπει απλώς να περιμένουμε. Συζητήστε έγκαιρα με τον παιδίατρο όταν το παιδί δεν κατακτά αρκετά από τα αναμενόμενα ορόσημα για την ηλικία του, δεν ανταποκρίνεται σταθερά σε ήχους ή υπάρχουν αμφιβολίες για την ακοή του, παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες στην επικοινωνία ή στην κοινωνική αλληλεπίδραση, ή όταν κάτι στην πορεία της ανάπτυξής του προβληματίζει όσους το φροντίζουν.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η απώλεια δεξιοτήτων. Εάν ένα παιδί σταματήσει να χρησιμοποιεί λέξεις, χειρονομίες, κοινωνικές ή κινητικές δεξιότητες που είχε ήδη κατακτήσει, αυτό πρέπει να συζητηθεί χωρίς καθυστέρηση με τον παιδίατρο. Συστήνεται άμεση αξιολόγηση όταν ένα παιδί χάνει δεξιότητες που είχε προηγουμένως αποκτήσει.
Αν καθυστερεί η ομιλία, πρέπει να ελεγχθεί και η ακοή;
Συνήθως ναι.
Η ακοή είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη της ομιλίας και της γλώσσας. Ένα παιδί μπορεί να αντιδρά σε ορισμένους ήχους και παρ’ όλα αυτά να υπάρχει πρόβλημα ακοής που επηρεάζει την πρόσληψη του λόγου.
Γι’ αυτό, όταν υπάρχει σημαντική καθυστέρηση λόγου ή υποψία ότι το παιδί δεν ακούει όπως αναμένεται, η αξιολόγηση της ακοής αποτελεί σημαντικό μέρος της διερεύνησης.
Δύο γλώσσες στο σπίτι προκαλούν καθυστέρηση στην ομιλία;
Όχι.
Ένα παιδί που μεγαλώνει σε δίγλωσσο ή πολύγλωσσο περιβάλλον μπορεί να κατανέμει το λεξιλόγιό του ανάμεσα στις διαφορετικές γλώσσες, αλλά
η έκθεση σε περισσότερες από μία γλώσσες δεν προκαλεί από μόνη της διαταραχή λόγου ή γλώσσας.
Οι γονείς μπορούν να μιλούν στο παιδί στις γλώσσες που γνωρίζουν καλύτερα. Ενθαρρύνονται οι οικογένειες να επικοινωνούν με το παιδί στις γλώσσες στις οποίες αισθάνονται περισσότερο άνετα.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στο σπίτι;
Δεν χρειάζονται ειδικές «ασκήσεις» για κάθε υγιές παιδί.
Η καθημερινότητα προσφέρει άφθονες ευκαιρίες ανάπτυξης. Μιλήστε στο παιδί για όσα βλέπετε και κάνετε, διαβάστε μαζί βιβλία, τραγουδήστε, παίξτε, ονομάστε τα αντικείμενα που το ενδιαφέρουν και δώστε του χρόνο να απαντήσει.
Όταν λέει μία λέξη, μπορείτε να την επεκτείνετε. Αν πει «σκύλος», μπορείτε να απαντήσετε «Ναι, ένας μεγάλος σκύλος!». Αν δείξει κάτι, ακολουθήστε το ενδιαφέρον του και μιλήστε γι’ αυτό.
Παρακολούθηση δεν σημαίνει απλώς «περιμένουμε»
Η ανάπτυξη αποτελεί βασικό μέρος της προληπτικής παιδιατρικής παρακολούθησης.
Ο παιδίατρος δεν εξετάζει μόνο αν το παιδί περπατά ή πόσες λέξεις λέει. Παρακολουθεί την εξέλιξή του στον χρόνο, λαμβάνοντας υπόψη το ιστορικό, την κλινική εικόνα και όλους τους τομείς της ανάπτυξης.
Άλλο είναι η αναπτυξιακή παρακολούθηση που γίνεται σε κάθε επίσκεψη και άλλο ο τυποποιημένος αναπτυξιακός ανιχνευτικός έλεγχος (screening) με κατάλληλα εργαλεία. Οι συστάσεις της American Academy of Pediatrics, όπως συνοψίζονται από το CDC, προβλέπουν τυποποιημένο αναπτυξιακό screening στους 9, 18 και 30 μήνες και ειδικό screening για διαταραχή αυτιστικού φάσματος στους 18 και 24 μήνες, καθώς και οποτεδήποτε υπάρχει ανησυχία από τον γονέα ή τον επαγγελματία υγείας.
Όταν υπάρχουν ενδείξεις, μπορεί να χρειαστεί αξιολόγηση της ακοής ή παραπομπή σε αναπτυξιακό παιδίατρο, λογοθεραπευτή, παιδονευρολόγο ή άλλον κατάλληλο επαγγελματία, ανάλογα με το είδος της δυσκολίας.
Μην συγκρίνετε παιδιά — παρακολουθήστε την πορεία του δικού σας
Η ανάπτυξη δεν είναι αγώνας δρόμου και η κατάκτηση ενός ορόσημου λίγες εβδομάδες νωρίτερα δεν σημαίνει ότι ένα παιδί είναι «πιο έξυπνο» ή ότι θα εξελιχθεί καλύτερα.
Υπάρχει φυσιολογική ποικιλία στον χρόνο κατάκτησης πολλών δεξιοτήτων.
Από την άλλη πλευρά, το «κάθε παιδί έχει τον δικό του χρόνο»
δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να αγνοούμε μια πραγματική αναπτυξιακή δυσκολία.
Οι γονείς γνωρίζουν το παιδί τους καλύτερα από οποιονδήποτε. Όταν αισθάνονται ότι κάτι στην επικοινωνία, στην κίνηση, στο παιχνίδι ή στην κοινωνική του ανταπόκριση δεν εξελίσσεται όπως περίμεναν, αξίζει να το συζητήσουν.
Δεν χρειάζεται πανικός, αλλά δεν χρειάζεται και αναμονή χωρίς αξιολόγηση.
Η έγκαιρη αναγνώριση μιας δυσκολίας μπορεί να οδηγήσει στην κατάλληλη υποστήριξη σε μια περίοδο κατά την οποία το παιδί αναπτύσσεται με εξαιρετικά γρήγορους ρυθμούς.
Και πολλές φορές, η αξιολόγηση καταλήγει απλώς σε κάτι εξίσου σημαντικό: στην καθησύχαση των γονέων ότι η ανάπτυξη του παιδιού τους ακολουθεί τη δική της φυσιολογική πορεία.