Από τις πρώτες κιόλας ημέρες της ζωής τους, τα βρέφη αρχίζουν να γνωρίζουν τον κόσμο.
Παρατηρούν πρόσωπα, αναγνωρίζουν οικείες φωνές, αντιδρούν στην αφή, στους ήχους και στις εκφράσεις των ανθρώπων γύρω τους. Πολύ πριν μπορέσουν να μιλήσουν, επικοινωνούν: με το βλέμμα, τις κινήσεις, τις εκφράσεις του προσώπου, τους ήχους και, φυσικά, με το κλάμα.
Κάθε φορά που ένας γονέας κοιτάζει το μωρό του, του μιλά, το παίρνει αγκαλιά ή ανταποκρίνεται σε αυτό που προσπαθεί να εκφράσει, συμβαίνει κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή στιγμή φροντίδας.
Το μωρό μαθαίνει.
Και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι οι γονείς δεν χρειάζονται ειδικά παιχνίδια, περίπλοκες τεχνικές ή ένα πρόγραμμα «εκπαίδευσης» για να βοηθήσουν την ανάπτυξή του.
Τα σημαντικότερα ερεθίσματα υπάρχουν ήδη στην καθημερινή τους σχέση.
Η ανάπτυξη αρχίζει μέσα από τη σχέση
Ο εγκέφαλος του βρέφους αναπτύσσεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής. Η γενετική πληροφορία καθορίζει ένα σημαντικό μέρος αυτής της πορείας, αλλά οι εμπειρίες και οι σχέσεις του παιδιού με τους ανθρώπους που το φροντίζουν συμμετέχουν επίσης ουσιαστικά στην ανάπτυξή του.
Όταν το μωρό κλαίει και κάποιος ανταποκρίνεται, όταν χαμογελά και ο γονέας χαμογελά επίσης, όταν κάνει έναν ήχο και κάποιος του απαντά, δημιουργείται μια πρώιμη μορφή «διαλόγου».
Μέσα από αυτές τις επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις, το βρέφος αρχίζει σταδιακά να μαθαίνει ότι οι άνθρωποι γύρω του ανταποκρίνονται στις ανάγκες του και ότι ο κόσμος μπορεί να είναι ένα ασφαλές και προβλέψιμο μέρος.
Το πρόσωπό σας είναι ένα από τα καλύτερα «παιχνίδια»
Τα βρέφη έλκονται ιδιαίτερα από τα ανθρώπινα πρόσωπα και τις φωνές.
Κοιτάξτε το μωρό σας από κοντά. Μιλήστε του. Χαμογελάστε. Τραγουδήστε, ακόμη κι αν πιστεύετε ότι δεν έχετε καλή φωνή. Αλλάξτε τις εκφράσεις του προσώπου σας και παρατηρήστε πώς αντιδρά.
Καθώς μεγαλώνει, παιχνίδια όπως το «κούκου-τζα», οι απλοί ήχοι και οι γκριμάτσες μπορούν να γίνουν πηγή μεγάλης διασκέδασης.
Δεν χρειάζεται συνεχής διέγερση. Λίγα λεπτά πραγματικής αλληλεπίδρασης έχουν μεγαλύτερη αξία από μια αδιάκοπη προσπάθεια να κρατάμε το μωρό απασχολημένο.
Μιλήστε του — ακόμη κι αν δεν μπορεί να σας απαντήσει
Η ανάπτυξη της γλώσσας αρχίζει πολύ πριν ακουστεί η πρώτη λέξη.
Περιγράψτε απλά όσα κάνετε μαζί: «Τώρα αλλάζουμε την πάνα», «Να η κάλτσα σου», «Ακούς το σκυλάκι;».
Όταν το μωρό κάνει έναν ήχο, περιμένετε λίγο και απαντήστε. Όταν χαμογελά, χαμογελάστε του. Όταν προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή σας, δείτε τι κοιτάζει.
Αυτή η εναλλαγή — το μωρό κάνει κάτι, ο ενήλικας ανταποκρίνεται και το μωρό απαντά ξανά — αποτελεί ένα από τα πρώτα θεμέλια της επικοινωνίας.
Η επανάληψη δεν είναι βαρετή για ένα μωρό
Οι ενήλικες αναζητούμε συνήθως το καινούργιο. Τα βρέφη, αντίθετα, μαθαίνουν πολλά μέσα από την επανάληψη.
Το ίδιο τραγούδι, το ίδιο παιχνίδι, η ίδια μικρή ιστορία μπορεί να επαναληφθεί πολλές φορές και να εξακολουθεί να έχει ενδιαφέρον.
Μέσα από την επανάληψη, το μωρό αρχίζει να αναγνωρίζει μοτίβα, να προβλέπει τι θα συμβεί στη συνέχεια και σταδιακά να κατανοεί καλύτερα τον κόσμο γύρω του.
Γι’ αυτό δεν χρειάζεται κάθε ημέρα μια καινούργια «εκπαιδευτική δραστηριότητα». Τα απλά πράγματα έχουν μεγάλη αξία.
Διαβάστε μαζί από πολύ νωρίς
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι το παιδί να αρχίσει να μιλά για να ανοίξουμε μαζί ένα βιβλίο.
Στα πρώτα στάδια, το βρέφος δεν παρακολουθεί την ιστορία όπως ένα μεγαλύτερο παιδί. Ακούει όμως τη φωνή του γονέα, παρατηρεί τις εικόνες και απολαμβάνει την εγγύτητα και την επανάληψη.
Διαλέξτε απλά βιβλία με καθαρές εικόνες, δείξτε αντικείμενα, ονομάστε τα και αφήστε το μωρό —όταν η ηλικία του το επιτρέπει— να αγγίξει και να εξερευνήσει το βιβλίο.
Δεν έχει σημασία αν φτάσετε μέχρι την τελευταία σελίδα.
Στόχος δεν είναι να «τελειώσει το βιβλίο». Στόχος είναι η κοινή στιγμή.
Ακολουθήστε το μωρό σας
Δεν είναι όλα τα βρέφη ίδια.
Κάποια αναζητούν περισσότερα ερεθίσματα και κοινωνική επαφή. Άλλα κουράζονται ευκολότερα από έντονους ήχους, πολλά πρόσωπα ή παρατεταμένο παιχνίδι. Κάποια είναι περισσότερο εκφραστικά, ενώ άλλα παρατηρούν ήσυχα.
Αυτές οι διαφορές αποτελούν μέρος της ιδιοσυγκρασίας κάθε παιδιού.
Παρατηρώντας το μωρό, οι γονείς μαθαίνουν σταδιακά τα δικά του σήματα: πότε ενδιαφέρεται να συνεχίσει το παιχνίδι και πότε χρειάζεται διάλειμμα, αγκαλιά ή ύπνο.
Ένα μωρό που κουράστηκε μπορεί να αποστρέψει το βλέμμα, να γίνει πιο ανήσυχο, να γκρινιάζει, να χασμουριέται ή να τρίβει τα μάτια του.
Τότε δεν χρειάζεται περισσότερη «μάθηση».
Χρειάζεται ηρεμία και ξεκούραση.
Το παιχνίδι δεν χρειάζεται να γεμίζει όλη την ημέρα
Η ανάπτυξη δεν προχωρά επειδή το μωρό βρίσκεται διαρκώς μπροστά σε καινούργια ερεθίσματα.
Ο ύπνος και οι περίοδοι ηρεμίας είναι απαραίτητοι για την υγεία και την ανάπτυξή του. Αντίστοιχα, ένα περιβάλλον με υπερβολικό θόρυβο, συνεχή παιχνίδια και διαρκή προσπάθεια απασχόλησης μπορεί να κουράσει ένα μικρό βρέφος.
Αφήστε χώρο και για τις ήσυχες στιγμές.
Μερικές φορές το μωρό χρειάζεται απλώς να βρίσκεται στην αγκαλιά σας, να παρατηρεί το πρόσωπό σας ή να κοιτάζει γύρω του.
Χρειάζεται το μωρό «εκπαιδευτικά» παιχνίδια;
Τα κατάλληλα παιχνίδια μπορούν ασφαλώς να προσφέρουν ευκαιρίες εξερεύνησης καθώς το βρέφος μεγαλώνει. Δεν χρειάζεται όμως να είναι περίπλοκα ή ακριβά.
Ένα ασφαλές αντικείμενο που μπορεί να κοιτάξει και αργότερα να πιάσει, ένα βιβλίο, ένα τραγούδι, το παιχνίδι στο πάτωμα και πάνω απ’ όλα, η αλληλεπίδραση με έναν άνθρωπο προσφέρουν άφθονες ευκαιρίες μάθησης.
Φυσικά, το παιχνίδι πρέπει πάντοτε να είναι κατάλληλο για την ηλικία και ασφαλές, χωρίς μικρά κομμάτια ή άλλα στοιχεία που μπορεί να προκαλέσουν πνιγμό ή τραυματισμό.
Οι άλλοι άνθρωποι στη ζωή του μωρού;
Ένα βρέφος μπορεί να δημιουργήσει ασφαλείς και ουσιαστικές σχέσεις με περισσότερους από έναν ανθρώπους.
Ο άλλος γονέας, οι παππούδες, συγγενείς ή σταθερά πρόσωπα φροντίδας μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό μέρος του κόσμου του.
Όταν το μωρό χρειάζεται να παραμένει με άλλον φροντιστή, βοηθά να υπάρχει όσο είναι δυνατόν σταθερότητα και προβλεψιμότητα. Ένα πρόσωπο που ανταποκρίνεται με συνέπεια, φροντίδα και τρυφερότητα μπορεί να γίνει για το παιδί μια ακόμη σημαντική σχέση ασφάλειας.
Καθώς μεγαλώνει, το μωρό μπορεί να περάσει από περιόδους στις οποίες αντιδρά περισσότερο στην απομάκρυνση του γονέα ή στους άγνωστους ανθρώπους. Αυτό αποτελεί συχνά φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης και δεν σημαίνει ότι «κακομάθαμε» το παιδί.
Μην ξεχνάτε να φροντίζετε και τον εαυτό σας
Οι πρώτοι μήνες με ένα βρέφος είναι όμορφοι, αλλά μπορεί να είναι και εξαντλητικοί.
Η έλλειψη ύπνου, η συνεχής φροντίδα και η αλλαγή της καθημερινότητας απαιτούν σημαντική σωματική και ψυχική ενέργεια.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να είναι συνεχώς χαρούμενοι, διαθέσιμοι ή δημιουργικοί για να προσφέρουν στο παιδί τους ένα καλό ξεκίνημα.
Χρειάζονται και οι ίδιοι ξεκούραση, υποστήριξη και χρόνο για τις βασικές τους ανάγκες. Ζητήστε βοήθεια από ανθρώπους που εμπιστεύεστε και μοιραστείτε τη φροντίδα όταν αυτό είναι δυνατό.
Πότε συζητάμε την ανάπτυξη με τον παιδίατρο;
Κάθε παιδί αναπτύσσεται με τον δικό του ρυθμό και υπάρχει φυσιολογική ποικιλία στον χρόνο κατάκτησης πολλών δεξιοτήτων.
Η ανάπτυξη, όμως, αποτελεί βασικό μέρος της προληπτικής παιδιατρικής παρακολούθησης.
Στις τακτικές επισκέψεις ο παιδίατρος παρακολουθεί την κινητική, γλωσσική, κοινωνική και γνωστική εξέλιξη του παιδιού και συζητά με τους γονείς όσα παρατηρούν στην καθημερινότητά του.
Εάν κάτι στην επικοινωνία, στην κίνηση, στην ανταπόκριση στους ήχους ή στα πρόσωπα ή γενικότερα στην ανάπτυξη του μωρού σάς προβληματίζει,
μην περιμένετε απλώς «να μεγαλώσει» για να το συζητήσετε.
Η έγκαιρη συζήτηση με τον παιδίατρο μπορεί είτε να καθησυχάσει την οικογένεια είτε όταν χρειάζεται, να οδηγήσει εγκαίρως σε πιο συγκεκριμένη αξιολόγηση.
Ένα δυνατό ξεκίνημα δεν χρειάζεται να είναι τέλειο
Στον πρώτο χρόνο της ζωής συμβαίνουν εντυπωσιακές αλλαγές. Το μωρό μαθαίνει να επικοινωνεί, να κινείται, να εξερευνά και σταδιακά να κατανοεί όλο και περισσότερο τον κόσμο γύρω του.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να γνωρίζουν ειδικές τεχνικές για να «αναπτύξουν τον εγκέφαλο» του παιδιού τους ούτε να μετατρέψουν κάθε στιγμή σε εκπαιδευτική δραστηριότητα.
Χρειάζεται κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο ουσιαστικό:
να το κοιτούν, να του μιλούν, να παίζουν μαζί του, να ανταποκρίνονται στα σήματά του και να του προσφέρουν ένα ασφαλές περιβάλλον για να εξερευνήσει.
Για ένα βρέφος, η καθημερινή σχέση με τους ανθρώπους που το αγαπούν και το φροντίζουν είναι από μόνη της μια εξαιρετικά πλούσια εμπειρία μάθησης.
Γιατί το πρώτο και σημαντικότερο «παιχνίδι» ενός μωρού δεν βρίσκεται στο ράφι. Είναι η σχέση με τους ανθρώπους γύρω του.